( N o t : M i l l i E ğ i t i m B a k a n l ı ğ ı t a r a f ı n d a n m a d d e n u m a r a l a r ı d a h i
s o r u l a b i l m e k t e d i r . )
Devletin şekli
MADDE 1.– Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.
Cumhuriyetin
nitelikleri
MADDE 2.– Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı
içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı,
başlangıçta belirtilen temel
ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal
bir hukuk Devletidir.
Devletin bütünlüğü, resmî dili, bayrağı,
millî marşı ve başkenti
MADDE 3.– Türkiye Devleti,
ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkçedir. Bayrağı, şekli
kanununda belirtilen, beyaz
ay yıldızlı al bayraktır. Millî marşı“İstiklal Marşı”dır. Başkenti Ankara’dır.
Değiştirilemeyecek hükümler
MADDE
4.– Anayasanın 1 inci maddesindeki
Devletin şeklinin Cumhuriyet olduğu hakkındaki hüküm ile, 2 nci maddesindeki
Cumhuriyetin nitelikleri ve 3 üncü maddesi hükümleri değiştirilemez ve
değiştirilmesi teklif edilemez.
Temel hak ve
hürriyetlerin kullanılmasının durdurulması
MADDE 15.–
Savaş, seferberlik, sıkıyönetim veya olağanüstü hallerde, milletlerarası
hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla, durumun gerektirdiği ölçüde
temel hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir veya bunlar için
Anayasada öngörülen güvencelere aykırı tedbirler alınabilir.
Birinci fıkrada belirlenen durumlarda da, savaş
hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler (…)dışında, kişinin
yaşama hakkına, maddi
ve manevi varlığının bütünlüğüne dokunulamaz; kimse
din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz ve
bunlardan dolayı suçlanamaz; suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme
kararı ile saptanıncaya kadar kimse suçlu
sayılamaz.
Kişi hürriyeti ve güvenliği
MADDE 19.– Herkes, kişi hürriyeti ve güvenliğine sahiptir.
Yakalanan veya tutuklanan kişi,
tutulma yerine en yakın mahkemeye
gönderilmesi için gerekli
süre hariç en geç kırksekiz saat ve toplu olarak
işlenen suçlarda en çok dört gün içinde
hâkim önüne çıkarılır. Kimse, bu süreler geçtikten sonra
hâkim kararı olmaksızın hürriyetinden yoksun bırakılamaz. Bu
süreler olağanüstü hal,
sıkıyönetim ve savaş hallerinde uzatılabilir.
(Değişik: 3.10.2001-4709/4
md.) Kişinin yakalandığı veya tutuklandığı, yakınlarına derhal bildirilir.
Özel hayatın
gizliliği
MADDE 20.- güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin
önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâkın korunması veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması
sebeplerinden biri veya birkaçına bağlı olarak, usulüne
göre verilmiş hâkim kararı
olmadıkça; yine bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde
de kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı
emri bulunmadıkça; kimsenin
üstü, özel kâğıtları ve eşyası aranamaz
ve bunlara el konulamaz.
Yetkili merciin kararı
yirmidört saat içinde
görevli hâkimin onayına
sunulur. Hâkim, kararını el koymadan itibaren kırksekiz saat içinde açıklar;
aksi halde, el koyma kendiliğinden kalkar.
Konut dokunulmazlığı
MADDE 21.– (Değişik: 3.10.2001-4709/6 md.) Kimsenin konutuna
dokunulamaz. Millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık
ve genel ahlâkın
korunması veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebeplerinden biri veya birkaçına bağlı
olarak usulüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça; yine bu sebeplere
bağlı olarak gecikmesinde sakınca
bulunan hallerde de kanunla yetkili
kılınmış merciin yazılı
emri bulunmadıkça; kimsenin konutuna girilemez, arama yapılamaz ve buradaki eşyaya
el konulamaz. Yetkili merciin
kararı yirmidört saat içinde
görevli
hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını el koymadan itibaren kırksekiz saat içinde
açıklar; aksi halde,
el koyma kendiliğinden kalkar.
Haberleşme hürriyeti
MADDE 22.– (Değişik: 3.10.2001-4709/7 md.) Herkes, haberleşme hürriyetine sahiptir. Haberleşmenin gizliliği esastır.
Millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin
önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâkın korunması veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebeplerinden biri veya birkaçına bağlı olarak usulüne
göre verilmiş hâkim kararı
olmadıkça; yine bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde
de kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı
emri bulunmadıkça; haberleşme engellenemez ve gizliliğine dokunulamaz. Yetkili merciin kararı yirmidört saat içinde görevli
hâkimin onayına sunulur.
Hâkim, kararını kırksekiz
saat içinde açıklar;
aksi halde, karar kendiliğinden kalkar.
İstisnaların uygulanacağı kamu
kurum ve kuruluşları kanunda belirtilir.
Yerleşme ve seyahat
hürriyeti
MADDE 23.– Herkes, yerleşme ve seyahat hürriyetine sahiptir.
Yerleşme hürriyeti, suç işlenmesini önlemek,
sosyal ve ekonomik
gelişmeyi sağlamak, sağlıklı
ve düzenli kentleşmeyi gerçekleştirmek ve kamu mallarını korumak; Seyahat hürriyeti, suç soruşturma ve kovuşturması sebebiyle ve suç işlenmesini önlemek; Amaçlarıyla kanunla sınırlanabilir.
(Değişik beşinci
fıkra: 7/5/2010-5982/3 md.)
Vatandaşın yurt dışına
çıkma hürriyeti, ancak
suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hâkim kararına bağlı
olarak sınırlanabilir.
Vatandaş sınır dışı edilemez
ve yurda girme hakkından yoksun bırakılamaz.
Basın hürriyeti
MADDE 28.–
Basın hürdür, sansür
edilemez. Basımevi kurmak
izin alma ve malî teminat
yatırma şartına bağlanamaz.
Devletin iç ve dış güvenliğini, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü tehdit
eden veya suç işlemeye ya da
ayaklanma veya isyana
teşvik eder nitelikte olan veya Devlete
ait gizli bilgilere ilişkin bulunan her türlü haber
veya yazıyı, yazanlar veya bastıranlar
veya aynı amaçla, basanlar, başkasına verenler, bu suçlara ait kanun hükümleri
uyarınca sorumlu olurlar. Tedbir yolu ile dağıtım hâkim
kararıyla; gecikmesinde sakınca
bulunan hallerde de kanunun
açıkça yetkili kıldığı
merciin emriyle önlenebilir. Dağıtımı önleyen yetkili merci,
bu kararını en geç yirmidört saat içinde yetkili
hâkime bildirir. Yetkili
hâkim bu kararı
en geç kırksekiz saat içinde
onaylamazsa, dağıtımı önleme
kararı hükümsüz sayılır.
Süreli veya süresiz
yayınlar, kanunun gösterdiği suçların soruşturma veya kovuşturmasına geçilmiş
olması hallerinde hâkim kararıyla; Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez
bütünlüğünün, millî güvenliğin, kamu düzeninin, genel ahlâkın korunması ve
suçların önlenmesi bakımından gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunun açıkça yetkili
kıldığı merciin emriyle
toplatılabilir. Toplatma kararı veren
yetkili merci, bu kararını en geç yirmidört saat içinde yetkili
hâkime bildirir; hâkim
bu kararı en geç kırksekiz saat içinde onaylamazsa, toplatma kararı hükümsüz sayılır.
Türkiye’de yayımlanan süreli yayınlar, Devletin
ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, Cumhuriyetin temel ilkelerine, millî güvenliğe ve genel ahlâka
aykırı yayımlardan mahkûm
olma halinde, mahkeme
kararıyla geçici olarak kapatılabilir. Kapatılan süreli yayının açıkça devamı niteliğini taşıyan her türlü yayın yasaktır;
bunlar hâkim kararıyla toplatılır.
Düzeltme ve cevap
hakkı
MADDE 32.– Düzeltme ve cevap hakkı,
ancak kişilerin haysiyet
ve şereflerine dokunulması veya kendileriyle ilgili gerçeğe aykırı
yayınlar yapılması hallerinde tanınır ve kanunla
düzenlenir.
Düzeltme ve cevap yayımlanmazsa, yayımlanmasının gerekip gerekmediğine hâkim tarafından ilgilinin müracaat tarihinden itibaren
en geç yedi gün içerisinde karar verilir.
Toplu iş sözleşmesi ve toplu sözleşme
hakkı
MADDE 53.– Memurlar ve diğer kamu görevlileri, toplu sözleşme yapma
hakkına sahiptirler.
(Ek fıkra: 7/5/2010-5982/6 md.) Toplu sözleşme
yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması halinde taraflar
Kamu Görevlileri Hakem Kuruluna
başvurabilir. Kamu Görevlileri Hakem Kurulu kararları
kesindir ve toplu
sözleşme hükmündedir.
Grev
hakkı ve lokavt
MADDE 54.–
Toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında, uyuşmazlık çıkması halinde işçiler
grev hakkına sahiptirler. Bu hakkın kullanılmasının ve işverenin lokavta
başvurmasının usul ve şartları ile kapsam ve istisnaları kanunla
düzenlenir.
Grev ve lokavtın
yasaklanabileceği veya ertelenebileceği haller ve işyerleri kanunla düzenlenir.
Grev ve lokavtın yasaklandığı hallerde veya ertelendiği durumlarda ertelemenin sonunda,
uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulunca çözülür. Uyuşmazlığın her safhasında taraflar
da anlaşarak Yüksek
Hakem Kuruluna başvurabilir. Yüksek Hakem
Kurulunun kararları kesindir
ve toplu iş sözleşmesi hükmündedir.
Seçme, seçilme ve siyasî faaliyette bulunma
hakları
MADDE 67.– Onsekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme
ve halkoylamasına katılma haklarına sahiptir. Bu hakların kullanılması
kanunla düzenlenir.
(Değişik: 23.7.1995-4121/5 md.; 3.10.2001-4709/24 md.) Silah altında
bulunan er ve erbaşlar ile askerî öğrenciler, taksirli suçlardan hüküm
giyenler hariç ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlüler oy kullanamazlar.
Ceza infaz kurumları ve tutukevlerinde oy kullanılması ve oyların sayım
ve dökümünde seçim
emniyeti açısından alınması
gerekli tedbirler Yüksek Seçim
Kurulu tarafından tespit
edilir ve görevli
hâkimin yerinde yönetim
ve denetimi altında
yapılır.
Seçim kanunlarında yapılan
değişiklikler, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak
seçimlerde uygulanmaz.
Parti kurma, partilere
girme ve partilerden ayrılma
MADDE 68.–Hâkimler ve savcılar, Sayıştay dahil yüksek yargı
organları mensupları, kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri, yaptıkları hizmet
bakımından işçi niteliği
taşımayan diğer kamu görevlileri, Silahlı Kuvvetler mensupları ile yükseköğretim öncesi
öğrencileri siyasî partilere üye olamazlar.
Yükseköğretim elemanlarının siyasî partilere üye
olmaları ancak kanunla
düzenlenebilir. Kanun bu elemanların,
siyasî partilerin merkez
organları dışında kalan parti görevi almalarına cevaz veremez ve parti üyesi yükseköğretim
elemanlarının yükseköğretim kurumlarında uyacakları esasları belirler.
Yükseköğretim öğrencilerinin
siyasî partilere üye olabilmelerine ilişkin esaslar kanunla düzenlenir.
Siyasî
partilerin uyacakları esaslar
MADDE 69.– Siyasî partiler, ticarî faaliyetlere girişemezler.
Siyasî partilerin gelir ve giderlerinin amaçlarına uygun olması
gereklidir. Bu kuralın
uygulanması kanunla düzenlenir. Anayasa Mahkemesince siyasî partilerin
mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin kanuna uygunluğunun tespiti, bu hususun denetim
yöntemleri ve aykırılık halinde uygulanacak yaptırımlar kanunda gösterilir. Anayasa Mahkemesi, bu denetim görevini
yerine getirirken Sayıştaydan yardım sağlar. Anayasa
Mahkemesinin bu denetim sonunda vereceği kararlar kesindir.
Siyasî partilerin kapatılması, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının açacağı dava üzerine Anayasa
Mahkemesince kesin olarak karara
bağlanır.
Bir siyasî partinin
tüzüğü ve programının 68 inci maddenin
dördüncü fıkrası hükümlerine aykırı bulunması
halinde temelli kapatma
kararı verilir.
Bir siyasî partinin 68 inci maddenin dördüncü fıkrası
hükümlerine aykırı eylemlerinden ötürü temelli kapatılmasına, ancak, onun bu nitelikteki fiillerin işlendiği bir odak
haline geldiğinin Anayasa Mahkemesince tespit edilmesi halinde
karar verilir. (Ek cümle: 3.10.2001-4709/25 md.) Bir siyasî
parti, bu nitelikteki fiiller o partinin üyelerince yoğun
bir şekilde işlendiği ve bu durum
o partinin büyük
kongre veya genel
başkan veya merkez
karar veya yönetim organları veya Türkiye Büyük
Millet Meclisindeki grup
genel kurulu veya
grup yönetim kurulunca zımnen veya açıkça benimsendiği yahut bu fiiller
doğrudan doğruya anılan
parti organlarınca kararlılık içinde işlendiği
takdirde, söz konusu fiillerin odağı haline gelmiş
sayılır.
(Ek: 3.10.2001-4709/25 md.) Anayasa Mahkemesi, yukarıdaki fıkralara göre temelli kapatma
yerine, dava konusu fiillerin ağırlığına göre ilgili siyasî
partinin Devlet yardımından kısmen veya tamamen
yoksun bırakılmasına karar verebilir.
Temelli kapatılan bir parti bir
başka ad altında kurulamaz.
Bir siyasî
partinin temelli kapatılmasına beyan veya faaliyetleriyle sebep olan kurucuları
dahil üyeleri, Anayasa Mahkemesinin temelli
kapatmaya ilişkin kesin kararının Resmî Gazetede gerekçeli olarak yayımlanmasından
başlayarak beş yıl süreyle bir başka partinin
kurucusu, üyesi, yöneticisi ve deneticisi olamazlar.
Yabancı devletlerden, uluslararası kuruluşlardan ve Türk uyrukluğunda olmayan gerçek ve tüzelkişilerden maddî yardım alan siyasî partiler
temelli olarak kapatılır.
(Değişik:
3.10.2001-4709/25 md.) Siyasî partilerin kuruluş ve çalışmaları,
denetlenmeleri, kapatılmaları ya da Devlet yardımından kısmen
veya tamamen yoksun
bırakılmaları ile siyasî
partilerin ve adayların seçim harcamaları ve usulleri yukarıdaki esaslar çerçevesinde kanunla düzenlenir.
Dilekçe, bilgi edinme
ve kamu denetçisine başvurma hakkı
MADDE 74.– Vatandaşlar (Ek ibare: 3/10/2001-4709/26 md.) ve karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla
Türkiye’de ikamet eden yabancılar kendileriyle veya kamu
ile ilgili dilek
ve şikayetleri hakkında, yetkili makamlara ve Türkiye
Büyük Millet Meclisine yazı ile başvurma hakkına
sahiptir.
Kendileriyle ilgili
başvurmaların sonucu, (Ek ibare:3/10/2001-4709/26 md.)
gecikmeksizin dilekçe sahiplerine yazılı olarak bildirilir.
(Mülga üçüncü fıkra:
7/5/2010-5982/8 md.)
(Ek fıkra: 7/5/2010-5982/8 md.)
Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir.
(Ek fıkra: 7/5/2010-5982/8 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisi
Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği
Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.
(Ek fıkra:
7/5/2010-5982/8 md.) Kamu Başdenetçisi Türkiye Büyük Millet
Meclisi tarafından gizli oyla dört yıl için seçilir. İlk iki oylamada üye tamsayısının üçte
iki ve üçüncü oylamada üye
tamsayısının salt çoğunluğu aranır. Üçüncü
oylamada salt çoğunluk sağlanamazsa, bu oylamada en çok oy alan iki aday için dördüncü oylama
yapılır; dördüncü oylamada en fazla oy alan aday seçilmiş
olur.
Milletvekili seçilme
yeterliliği
MADDE 76.– Onsekiz yaşını
dolduran her Türk milletvekili seçilebilir.
En az ilkokul mezunu
olmayanlar, kısıtlılar, askerlikle ilişiği olanlar, kamu hizmetinden yasaklılar, taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis ile ağır hapis cezasına
hüküm giymiş olanlar;
zimmet, ihtilas, irtikap,
rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas gibi
yüz kızartıcı suçlarla, kaçakçılık, Resmî ihale ve
alım satımlara fesat
karıştırma, Devlet sırlarını açığa vurma, terör
eylemlerine katılma ve bu gibi
eylemleri tahrik ve teşvik suçlarından biriyle hüküm
giymiş olanlar, affa uğramış olsalar
bile milletvekili seçilemezler.
Hakimler ve
savcılar, yüksek yargı organları mensupları, yükseköğretim kurumlarındaki
öğretim elemanları, Yükseköğretim Kurulu üyeleri, kamu kurum ve kuruluşlarının memur
statüsündeki görevlileri ile yaptıkları hizmet bakımından işçi
niteliği taşımayan diğer
kamu görevlileri ve Silahlı Kuvvetler mensupları, görevlerinden çekilmedikçe, aday olamazlar
ve milletvekili seçilemezler.
MADDE 77.–
Türkiye Büyük Millet
Meclisinin seçimleri dört yılda bir yapılır. (1)(2)
Meclis, bu süre dolmadan
seçimin yenilenmesine karar
verebileceği gibi, Anayasada belirtilen şartlar altında
Cumhurbaşkanınca verilecek karara göre de seçimler yenilenir. Süresi biten milletvekili yeniden seçilebilir. Yenilenmesine karar verilen Meclisin
yetkileri, yeni Meclisin seçilmesine kadar sürer.
Seçimlerin geriye bırakılması ve ara seçimler
MADDE 78.–
Savaş sebebiyle yeni seçimlerin yapılmasına imkan görülmezse, Türkiye Büyük Millet
Meclisi, seçimlerin bir yıl geriye bırakılmasına karar verebilir. Geri
bırakma sebebi ortadan
kalkmamışsa, erteleme kararındaki usule göre
bu işlem tekrarlanabilir. Türkiye Büyük Millet
Meclisi üyeliklerinde boşalma
olması halinde, ara seçime
gidilir. Ara seçim,
her seçim döneminde bir defa yapılır
ve genel seçimden
otuz ay geçmedikçe ara seçime gidilemez. Ancak, boşalan üyeliklerin sayısı, üye tamsayısının yüzde beşini bulduğu
hallerde, ara seçimlerinin üç ay içinde yapılmasına karar verilir. Genel
seçimlere bir yıl kala, ara seçimi yapılamaz. (Ek fıkra: 27/12/2002-4777/2 md.) Yukarıda yazılı hallerden ayrı olarak, bir ilin veya seçim
çevresinin, Türkiye Büyük Millet Meclisinde üyesinin kalmaması halinde, boşalmayı takip eden doksan
günden sonraki ilk Pazar günü ara seçim yapılır. Bu fıkra gereği
yapılacak seçimlerde Anayasanın 127 nci maddesinin üçüncü fıkrası hükmü
uygulanmaz.
Seçimlerin genel yönetim
ve denetimi
MADDE 79.– Seçimler, yargı organlarının genel yönetim ve denetimi
altında yapılır.
Seçimlerin başlamasından bitimine kadar, seçimin
düzen içinde yönetimi
ve dürüstlüğü ile ilgili bütün
işlemleri yapma ve yaptırma, seçim süresince ve seçimden sonra
seçim konularıyla ilgili
bütün yolsuzlukları, şikâyet
ve itirazları inceleme ve kesin karara
bağlama ve Türkiye
Büyük Millet Meclisi
üyelerinin seçim tutanaklarını ve Cumhurbaşkanlığı seçim tutanaklarını* kabul etme görevi Yüksek Seçim Kurulunundur. Yüksek Seçim Kurulunun
kararları aleyhine başka bir mercie
başvurulamaz.
Yüksek
Seçim Kurulu yedi
asıl ve dört
yedek üyeden oluşur.
Üyelerin altısı Yargıtay, beşi Danıştay Genel Kurullarınca kendi üyeleri arasından üye tamsayılarının salt çoğunluğunun gizli oyu ile seçilir. Bu üyeler, salt çoğunluk ve gizli oyla aralarından bir başkan ve bir başkanvekili seçerler.
Yüksek Seçim Kuruluna Yargıtay
ve Danıştaydan seçilmiş üyeler arasından ad çekme ile ikişer yedek
üye ayrılır.
Yüksek Seçim Kurulu Başkanı ve
Başkan-vekili ad çekmeye girmezler.
(Değişik: 31.5.2007 - 5678/2 md) Anayasa
değişikliklerine ilişkin kanunların halkoyuna sunulması, Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi (*), işlemlerinin genel yönetim
ve denetimi de milletvekili seçimlerinde uygulanan hükümlere
göre olur.
Milletvekilliğinin
düşmesi
MADDE 84.– (Değişik: 23.7.1995 - 4121/9 md.)
İstifa eden milletvekilinin milletvekilliğinin düşmesi, istifanın geçerli olduğu Türkiye
Büyük Millet Meclisi
Başkanlık Divanınca tespit
edildikten sonra, Türkiye
Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunca kararlaştırılır.
Milletvekilliğinin
kesin hüküm giyme veya kısıtlanma halinde düşmesi, bu husustaki kesin mahkeme kararının Genel Kurula
bildirilmesiyle olur.
82 nci maddeye göre milletvekilliğiyle bağdaşmayan
bir görev veya hizmeti sürdürmekte ısrar eden milletvekilinin milletvekilliğinin düşmesine, yetkili komisyonun bu durumu tespit
eden raporu üzerine
Genel Kurul gizli oyla karar verir.
Meclis çalışmalarına özürsüz veya izinsiz olarak bir
ay içerisinde toplam beş birleşim günü katılmayan milletvekilinin milletvekilliğinin düşmesine, durumun Meclis
Başkanlık Divanınca tespit
edilmesi üzerine, Genel Kurulca üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyuyla
karar verilebilir.
Türkiye Büyük
Millet Meclisindeki siyasî
parti gruplarınca, yasama
dokunulmazlığı ile ilgili
görüşme yapılamaz ve karar alınamaz.
İptal istemi
MADDE 85.– (Değişik: 23.7.1995 - 4121/10 md.) Yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına veya milletvekilliğinin düşmesine 84 üncü maddenin
birinci, üçüncü veya dördüncü fıkralarına göre karar verilmiş
olması hallerinde, Meclis Genel Kurulu kararının alındığı tarihten başlayarak yedi gün içerisinde ilgili milletvekili veya bir diğer
milletvekili, kararın, Anayasaya, kanuna veya İçtüzüğe aykırılığı iddiasıyla iptali
için Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Anayasa
Mahkemesi, iptal istemini
onbeş gün içerisinde kesin karara bağlar.
Ödenek
ve yolluklar
MADDE 86.–
(Değişik: 21.11.2001-4720/1 md.) Türkiye Büyük Millet Meclisi
üyelerinin ödenek, yolluk ve
emeklilik işlemleri kanunla
düzenlenir. Ödeneğin aylık
tutarı, en yüksek Devlet memurunun
almakta olduğu miktarı, yolluk da ödenek miktarının yarısını aşamaz. Türkiye
Büyük Millet Meclisi
üyeleri ile bunların
emeklileri T.C. Emekli Sandığı ile ilgilendirilirler ve üyeliği sona erenlerin istekleri halinde ilgileri devam
eder.
Türkiye Büyük
Millet Meclisi üyelerine ödenecek ödenek ve yolluklar, kendilerine T.C. Emekli Sandığı
tarafından bağlanan emekli aylığı
ve benzeri ödemelerin kesilmesini gerektirmez. Ödenek
ve yollukların en çok üç aylığı önceden ödenebilir.
II. Türkiye Büyük
Millet Meclisinin görev ve yetkileri
Genel olarak
MADDE 87.– (– Türkiye Büyük
Millet Meclisinin görev
ve yetkileri, kanun
koymak, değiştirmek ve kaldırmak;
Bakanlar Kurulunu ve bakanları denetlemek; Bakanlar Kuruluna belli
konularda kanun hükmünde
kararname çıkarma yetkisi vermek;
bütçe ve kesinhesap kanun tasarılarını görüşmek
ve kabul etmek;
para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek; milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak,
(...) (2) Türkiye
Büyük Millet Meclisi
üye tam sayısının beşte
üç çoğunluğunun kararı
ile genel ve özel af ilanına (…)(3) karar vermek
ve Anayasanın diğer maddelerinde ön görülen yetkileri
kullanmak ve görevleri
yerine getirmektir.
Kanunların teklif edilmesi
ve görüşülmesi
MADDE 88 – Kanun teklif etmeye Bakanlar
Kurulu ve milletvekilleri yetkilidir. Kanun tasarı
ve tekliflerinin Türkiye Büyük Millet
Meclisinde görüşülme usul ve esasları
içtüzükle düzenlenir.
MADDE 89.– Cumhurbaşkanı, Türkiye
Büyük Millet Meclisince kabul edilen kanunları onbeş gün içinde
yayımlar. Yayımlanmasını kısmen veya
tamamen uygun bulmadığı kanunları, bir daha
görüşülmek üzere, bu hususta gösterdiği gerekçe ile birlikte aynı süre içinde,
Türkiye Büyük Millet
Meclisine geri gönderir.
(Ek cümle: 3/10/2001-4709/29 md.) Cumhurbaşkanınca kısmen uygun bulunmama durumunda, Türkiye Büyük Millet
Meclisi sadece uygun bulunmayan
maddeleri görüşebilir. Bütçe kanunları bu hükme tabi değildir. (1) Türkiye Büyük Millet Meclisi,
geri gönderilen kanunu aynen kabul
ederse, kanun Cumhurbaşkanınca yayımlanır; Meclis, geri gönderilen kanunda
yeni bir değişiklik yaparsa, Cumhurbaşkanı
değiştirilen kanunu tekrar Meclise geri gönderebilir. Anayasa değişikliklerine
ilişkin hükümler saklıdır.
Milletler-arası antlaşmaları uygun bulma
MADDE 90.–
Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak
andlaşmaların onaylanması, Türkiye
Büyük Millet Meclisinin onaylamayı bir kanunla
uygun bulmasına bağlıdır.
Ekonomik, ticarî veya teknik ilişkileri düzenleyen ve süresi bir yılı aşmayan andlaşmalar, Devlet Maliyesi
bakımından bir yüklenme getirmemek, kişi hallerine ve Türklerin yabancı
memleketlerdeki mülkiyet haklarına dokunmamak şartıyla, yayımlanma ile yürürlüğe konabilir. Bu takdirde bu andlaşmalar, yayımlarından başlayarak iki ay içinde
Türkiye Büyük Millet Meclisinin bilgisine
sunulur.
Milletlerarası bir andlaşmaya dayanan
uygulama andlaşmaları ile kanunun verdiği
yetkiye dayanılarak yapılan ekonomik, ticarî, teknik veya idarî andlaşmaların Türkiye Büyük Millet
Meclisince uygun bulunması zorunluğu yoktur;
ancak, bu fıkraya göre yapılan ekonomik, ticarî veya özel kişilerin haklarını ilgilendiren andlaşmalar, yayımlanmadan yürürlüğe
konulamaz.
Türk kanunlarına değişiklik
getiren her türlü andlaşmaların yapılmasında birinci fıkra hükmü uygulanır.
Usulüne göre yürürlüğe konulmuş
milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar
hakkında Anayasaya aykırılık iddiası
ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. (Ek: 7.5.2004-5170/7 md.) Usulüne göre
yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler
içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.
Kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verme
MADDE 91.– Türkiye Büyük Millet
Meclisi, Bakanlar Kuruluna
kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verebilir. Ancak
sıkıyönetim ve olağanüstü haller saklı kalmak
üzere, Anayasanın ikinci
kısmının birinci ve ikinci
bölümlerinde
yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümünde yer alan siyasi
haklar ve ödevler kanun hükmünde kararnamelerle düzenlenemez. Yetki kanunu, çıkarılacak kanun hükmünde kararnamenin, amacını, kapsamını, ilkelerini, kullanma süresini
ve süresi içinde birden fazla kararname çıkarılıp çıkarılamayacağını gösterir.
Bakanlar Kurulunun istifası,
düşürülmesi veya yasama
döneminin bitmesi, belli süre için verilmiş olan yetkinin sona ermesine sebep olmaz.
Kanun hükmünde
kararnamenin, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından süre bitiminden önce
onaylanması sırasında, yetkinin son
bulduğu veya süre
bitimine kadar devam
ettiği de belirtilir. Sıkıyönetim ve olağanüstü hallerde, Cumhurbaşkanının Başkanlığında toplanan Bakanlar
Kurulunun kanun hükmünde kararname çıkarmasına ilişkin hükümler saklıdır.
Kanun hükmünde kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüğe girerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki
bir tarih de gösterilebilir. Kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine
sunulur. Yetki kanunları ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler, Türkiye
Büyük Millet Meclisi
komisyonları ve Genel
Kurulunda öncelikle ve ivedilikle görüşülür. Yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine
sunulmayan kararnameler bu tarihte, Türkiye
Büyük Millet Meclisince reddedilen kararnameler bu kararın Resmî
Gazetede yayımlandığı tarihte
yürürlükten kalkar. Değiştirilerek kabul edilen kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, bu değişikliklerin Resmî Gazetede yayımlandığı gün yürürlüğe girer.
Savaş hali ilânı ve silahlı kuvvet
kullanılmasına izin verme
MADDE 92.–
Milletlerarası hukukun meşrû
saydığı hallerde savaş hali ilânına
ve Türkiye’nin taraf olduğu
milletlerarası andlaşmaların veya milletlerarası nezaket kurallarının
gerektirdiği haller dışında, Türk Silahlı Kuvvetlerinin
yabancı ülkelere gönderilmesine veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye’de
bulunmasına izin verme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir.
Türkiye Büyük
Millet Meclisi tatilde
veya ara vermede
iken ülkenin ani bir silahlı
saldırıya uğraması ve bu sebeple silahlı kuvvet kullanılmasına
derhal karar verilmesinin kaçınılmaz olması halinde Cumhurbaşkanı da, Türk
Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar verebilir.
Toplanma
ve tatil
MADDE 93.– Türkiye Büyük
Millet Meclisi, her yıl Ekim ayının ilk günü kendiliğinden toplanır. Meclis, bir
yasama yılında en çok üç ay tatil yapabilir; ara verme veya tatil sırasında, doğrudan doğruya veya Bakanlar Kurulunun
istemi üzerine, Cumhurbaşkanınca toplantıya çağrılır. Meclis Başkanı
da doğrudan doğruya
veya üyelerin beşte
birinin yazılı istemi üzerine,
Meclisi toplantıya çağırır. Ara verme veya tatil sırasında toplanan Türkiye Büyük
Millet Meclisinde, öncelikle bu toplantıyı gerektiren konu görüşülmeden ara verme veya
tatile devam edilemez.
Başkanlık Divanı
MADDE 94.– Türkiye Büyük
Millet Meclisinin Başkanlık Divanı, Meclis üyeleri
arasından seçilen Meclis
Başkanı, Başkanvekilleri, Kâtip Üyeler ve İdare Amirlerinden oluşur.
Başkanlık Divanı,
Meclisteki siyasî parti
gruplarının üye sayısı
oranında Divana katılmalarını sağlayacak şekilde
kurulur. Siyasî parti
grupları Başkanlık için aday gösteremezler.
Türkiye Büyük
Millet Meclisi Başkanlık Divanı için, bir
yasama döneminde iki seçim yapılır.
(Değişik ikinci cümle: 7/5/2010-5982/10 md.) İlk seçilenlerin görev süresi iki yıldır, ikinci
devre için seçilenlerin görev süresi ise o yasama döneminin sonuna
kadar devam eder.
(Değişik: 3.10.2001-4709/30 md.) Türkiye Büyük
Millet Meclisi Başkan
adayları, meclis üyeleri
içinden, Meclisin toplandığı günden
itibaren beş gün
içinde, Başkanlık Divanına bildirilir. Başkan seçimi
gizli oyla yapılır. İlk iki oylamada üye tamsayısının üçte iki ve üçüncü
oylamada üye tamsayısının salt çoğunluğu aranır.
Üçüncü oylamada salt çoğunluk
sağlanamazsa, bu oylamada en çok oy alan iki aday için
dördüncü oylama yapılır;
dördüncü oylamada en fazla oy alan
üye, Başkan seçilmiş olur. Başkan
seçimi, aday gösterme süresinin bitiminden itibaren, beş gün içinde
tamamlanır.
Türkiye Büyük
Millet Meclisi Başkanvekillerinin, Kâtip
Üyelerinin ve İdare
Amirlerinin adedi, seçim
nisabı, oylama sayısı ve usulleri, Meclis
İçtüzüğünde belirlenir.
Türkiye Büyük Millet
Meclisi Başkanı, Başkanvekilleri, üyesi bulundukları siyasî partinin veya parti
grubunun Meclis içinde veya dışındaki faaliyetlerine; görevlerinin gereği olan
haller dışında, Meclis
tartışmalarına katılamazlar;
Başkan ve oturumu
yöneten Başkanvekili oy kullanamazlar.
İçtüzük, siyasî
parti grupları ve kolluk işleri
MADDE 95.– Türkiye Büyük Millet Meclisi, çalışmalarını, kendi
yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürütür.
İçtüzük hükümleri, siyasî parti gruplarının, Meclisin
bütün faaliyetlerine üye sayısı oranında katılmalarını
sağlayacak yolda düzenlenir. Siyasî parti grupları, en az yirmi
üyeden meydana gelir.
Cumhurbaşkanı seçilenin,
varsa partisi ile ilişiği kesilir ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği sona
erer.
Türkiye Büyük Millet
Meclisinin bütün bina, tesis, eklenti
ve arazisinde kolluk
ve yönetim hizmetleri Meclis Başkanlığı eliyle
düzenlenir ve yürütülür. Emniyet ve diğer kolluk hizmetleri için yeteri kadar kuvvet ilgili
makamlarca Meclis Başkanlığına tahsis edilir.
Toplantı ve karar yeter sayısı
Madde 96 – Türkiye Büyük Millet
Meclisi, yapacağı seçimler
dahil bütün işlerinde üye tamsayısının en az üçte biri ile toplanır. Türkiye
Büyük Millet Meclisi, Anayasada başkaca bir hüküm yoksa toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar verir;
ancak karar yeter
sayısı hiçbir şekilde
üye tamsayısının dörtte
birinin bir fazlasından az olamaz. Bakanlar Kurulu
üyeleri, Türkiye Büyük Millet Meclisinin katılamadıkları oturumlarında,
kendileri yerine oy kullanmak üzere bir bakana yetki
verebilirler. Ancak bir
bakan kendi oyu
ile birlikte en çok iki oy kullanabilir.
Türkiye Büyük
Millet Meclisinin bilgi edinme ve denetim yolları
Genel olarak
MADDE 98.–
Türkiye Büyük Millet Meclisi soru, Meclis araştırması, genel görüşme, gensoru
ve Meclis soruşturması yollarıyla denetleme yetkisini kullanır. Soru, Bakanlar
Kurulu adına, sözlü veya yazılı olarak cevaplandırılmak üzere Başbakan veya
bakanlardan bilgi istemekten ibarettir.
Meclis araştırması, belli bir konuda bilgi edinilmek için yapılan incelemeden ibarettir. Genel görüşme,
toplumu ve Devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun, Türkiye
Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunda görüşülmesidir. Soru, Meclis
araştırması ve genel görüşme ile ilgili önergelerin verilme şekli, içeriği
ve kapsamı ile cevaplandırılma,
görüşme ve araştırma
yöntemleri Meclis İçtüzüğü
ile düzenlenir.
Gensoru
MADDE 99.–
Gensoru önergesi, bir siyasi parti
grubu adına veya enaz yirmi
milletveki-linin imzasıyla verilir. Gensoru önergesi, verilişinden sonraki üç gün içinde bastırılarak üyelere
dağıtılır; dağıtılmasından itibaren on gün içinde gündeme alınıp alınmayacağı görüşülür. Bu görüşmede, ancak önerge sahiplerinden biri, siyasi parti
grupları adına birer milletvekili, Bakanlar Kurulu adına
Başbakan veya bir
bakan konuşabilir. Gündeme
alma kararıyla birlikte, gensorunun görüşülme günü de belli
edilir; ancak gensorunun görüşülmesi, gündeme alma
kararının verildiği tarihten başlayarak iki gün geçmedikçe yapılamaz ve yedi günden sonraya
bırakılamaz. Gensoru görüşmeleri sırasında üyelerin veya grupların
verecekleri gerekçeli güvensizlik önergeleri veya Bakanlar
Kurulunun güven isteği,
bir tam gün geçtikten sonra oylanır. Bakanlar
Kurulunun veya bir bakanın düşürülebilmesi, üye tamsayısının salt çoğunluğuyla
olur; oylamada yalnız
güvensizlik oyları sayılır.
Meclis çalışmalarının dengeli
olarak yürütülmesi amacına
ve yukardaki ilkelere uygun
olmak kaydıyla gensoru
ile ilgili diğer hususlar İçtüzükle belirlenir.
Meclis soruşturması
MADDE 100.– Başbakan veya bakanlar hakkında, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye
tamsayısının en az onda birinin vereceği önerge
ile, soruşturma açılması
istenebilir. Meclis, bu istemi en geç bir ay içinde
görüşür ve gizli oyla
karara bağlar. (1) Soruşturma açılmasına karar verilmesi halinde,
Meclisteki siyasi partilerin, güçleri oranında
komisyona verebilecekleri üye sayısının üç katı olarak
gösterecekleri adaylar arasından her parti için
ayrı ayrı ad çekme suretiyle kurulacak onbeş kişilik
bir komisyon tarafından soruşturma yapılır. Komisyon, soruşturma sonucunu
belirten raporunu iki ay içinde Meclise sunar. Soruşturmanın bu sürede
bitirilememesi halinde, komisyona iki aylık yeni ve kesin bir süre verilir.
(Ek cümle: 3/10/2001-4709/31 md.) Bu süre içinde raporun
Türkiye Büyük Millet
Meclisi Başkanlığına teslimi zorunludur. (Değişik fıkra: 3/10/2001-4709/31 md.) Rapor Başkanlığa verildiği tarihten itibaren on gün içinde dağıtılır, dağıtımından itibaren on gün içinde
görüşülür ve gerek
görüldüğü takdirde ilgilinin Yüce Divana sevkine
karar verilir. Yüce Divana sevk kararı ancak
üye tamsayısının salt çoğunluğunun gizli oyuyla alınır. Meclisteki siyasi
parti gruplarında, Meclis
soruşturması ile ilgili
görüşme yapılamaz ve karar alınamaz.
I. Cumhurbaşkanı
Nitelikleri ve tarafsızlığı
MADDE 101.- Cumhurbaşkanı, kırk yaşını
doldurmuş ve yüksek öğrenim yapmış
Türkiye Büyük Millet Meclisi
üyeleri veya bu niteliklere ve milletvekili seçilme
yeterliğine sahip Türk
vatandaşları arasından, halk
tarafından seçilir.
Cumhurbaşkanının görev süresi
beş yıldır. Bir kimse en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir.
Cumhurbaşkanlığına
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri içinden veya Meclis dışından aday
gösterilebilmesi yirmi milletvekilinin yazılı
teklifi ile mümkündür. Ayrıca, en son yapılan milletvekili genel seçimlerinde geçerli
oylar toplamı birlikte hesaplandığında yüzde onu geçen
siyasi partiler ortak
aday gösterebilir.
Seçimi
MADDE 102.- (Değişik: 31/5/2007-5678/5 md.) Cumhurbaşkanı seçimi, Cumhurbaşkanının
görev süresinin dolmasından önceki altmış
gün içinde; makamın
herhangi bir sebeple
boşalması halinde ise boşalmayı takip eden
altmış gün içinde tamamlanır.
